Người thợ chạm gỗ từ chối đánh bóng: Tạc tượng những người dân quanh mình

Đặng Côn chạm khắc người dân. Không phải nông dân lý tưởng hóa, không phải hình tượng ẩn dụ, mà là những con người cụ thể quanh anh — những người ban đầu phàn nàn rằng tác phẩm của anh trông thô kệch. Câu trả lời của anh, như anh kể, rất đơn giản: anh không muốn sự bóng bẩy. Anh muốn bắt lấy sự thật của một khoảnh khắc, và bề mặt được đánh bóng sẽ mài phẳng nó đi.

Đặng là thợ chạm gỗ chuyên nghiệp, từng học điêu khắc tại Học viện Mỹ thuật Tứ Xuyên ở Trùng Khánh, hoàn thành cả bằng cử nhân và thạc sĩ tại đây. Sau khi tốt nghiệp, anh chuyển đến cách khuôn viên trường khoảng mười kilômét, tới núi Hồ Phong, một ngôi làng trên đồi nằm trong vùng ảnh hưởng của thành phố. Anh ở lại, làm việc giữa những người anh chạm khắc.

Người ta cứ hỏi anh vì sao lại chạm khắc người dân và anh muốn nói điều gì. Anh đáp rằng anh không muốn nói gì cả. Anh chạm khắc những gì gần gũi — những gì anh nhìn thấy, cảm nhận, những gì có kết nối cảm xúc với anh. Lý lẽ, như anh diễn đạt, là: tại sao tôi lại không chạm khắc họ?

Câu hỏi về đề tài rõ ràng luôn theo anh. Anh nói nếu điều kiện cho phép — nếu anh làm việc ở trung tâm Thượng Hải, giữa những người thành thị sành điệu — anh cũng sẽ chạm khắc họ. Họ cũng sẽ sống động và chân thực như vậy. Theo anh, người dân quê và người thành thị là cùng một kiểu người, không có khác biệt.

Lập trường đó âm thầm sắc bén trong giới nghệ thuật Trung Quốc, nơi thường coi đề tài nông thôn là nỗi hoài niệm hoặc dấu hiệu của sự chân thực, còn đề tài thành thị là mặc định của hiện đại. Đặng phản đối cả hai cách đóng khung. Với anh, làng quê không phải chủ đề và thành phố cũng không phải đề tài; cả hai chỉ là nơi người thợ chạm gỗ tình cờ đứng.

Nhận xét về sự thô ráp là phần hé lộ nhiều nhất. Người dân nói tác phẩm của anh trông thô kệch, và anh coi lời phàn nàn đó không phải là phán quyết mà là sự hiểu lầm về mục đích của tác phẩm. Gỗ, khác với đồng hay đá cẩm thạch, mang vân, mắt gỗ và ký ức của cái cây. Để lộ vết dao giữ cho quá trình hiện diện trong tác phẩm hoàn chỉnh. Đánh bóng sẽ làm tác phẩm mịn hơn, dễ bán hơn, đồng thời cũng làm nó kém giống con người mà nó khắc họa.

Câu chuyện của anh cũng phác họa một địa lý nhỏ của việc đào tạo nghệ thuật ở Trung Quốc. Học viện Mỹ thuật Tứ Xuyên là một trong những trường nghệ thuật lâu đời của nước này, và khoa điêu khắc từ lâu đã đẩy sinh viên vào làm việc trực tiếp với vật liệu. Núi Hồ Phong, đủ gần trường để đi lại ngắn, nhưng đủ xa để có thế giới xã hội riêng, đã thu hút nghệ sĩ và xưởng vẽ trong nhiều năm. Việc Đặng chuyển đến đó theo một mô thức quen thuộc: những người tốt nghiệp không đủ tiền thuê xưởng trong thành phố định cư gần đó và cuối cùng gắn bó với một nơi họ không định ở lại.

Điều hiện lên rõ nhất là phương pháp làm việc chứ không phải một bản tuyên ngôn. Anh chạm khắc những người anh trò chuyện, và anh để gỗ thô ráp bởi chính sự thô ráp là nơi khoảnh khắc ấy sống. Liệu cách tiếp cận đó có lan tỏa, đến một con phố Thượng Hải hay bất cứ đâu, là câu hỏi anh để ngỏ.