Vì sao những viên đá bạn nhặt khi đi du lịch có lẽ vô hại
Mỗi mùa du lịch, lại có người về nhà với đầy túi những viên đá đẹp. Một viên sỏi suối nhẵn bóng trở thành quà lưu niệm gắn khung ảnh, một viên đá nhỏ lởm chởm được đặt lên kệ phòng làm việc, và một mảnh khoáng vật sáng màu được coi như món quà của thiên nhiên. Mùa thu này, các nhà viết khoa học Trung Quốc đã bàn về câu hỏi luôn đi kèm những món quà lưu niệm ấy: đá ngoài tự nhiên có phóng xạ không, và mang chúng vào nhà có an toàn không?
Câu trả lời ngắn gọn là hầu hết các loại đá không gây lo ngại cho sức khỏe. Vỏ Trái Đất vốn có phóng xạ tự nhiên ở mức rất thấp, và gần như mọi loại đá đều chứa một lượng vết uranium, thorium và kali-40. Chẳng hạn, đá granite thường được nhắc đến như một loại đá có phóng xạ nhẹ, nhưng liều từ một nắm đá đặt trên bàn là không đáng kể so với phóng xạ nền hằng ngày từ đất, không khí và cả cơ thể người. Nỗi hoảng loạn quanh vòng tay pha lê cũng theo logic tương tự: đeo vòng thạch anh hay thạch anh tím không làm tăng đáng kể liều phơi nhiễm hằng năm của bạn.
Lời khuyên sẽ khác đi khi viên đá không còn bình thường. Một số khoáng vật tập trung các nguyên tố phóng xạ, và những người sưu tầm đôi khi tìm chúng chính vì chúng phát sáng hoặc trông lạ mắt. Khoáng vật chứa uranium, một số quặng đất hiếm và vài loại đá sẫm màu, nặng từ các khu mỏ cũ có thể cho chỉ số cao hơn nhiều trên máy đo Geiger. Nguyên tắc thực tế là không liếm, không ngủ cạnh hay nghiền những viên đá như vậy, và rửa tay sau khi cầm mẫu có bụi.
Còn một rủi ro âm thầm hơn không liên quan đến phóng xạ. Đá từ đất công nghiệp cũ, bãi thải mỏ hoặc đống đất ven đường có thể mang kim loại nặng hoặc dư lượng hóa chất, và một món quà lưu niệm rơi bụi trong phòng ngủ của trẻ là sự đánh đổi tồi cho một kệ đẹp. Du khách được khuyên để yên đá ở các khu bảo tồn và kiểm tra quy định địa phương trước khi nhặt bất cứ thứ gì, vì việc lấy đá khỏi khu bảo tồn thiên nhiên thường bị cấm.
Một nỗi lo liên quan đã lan truyền trên mạng năm nay sau khi một tay đua mô tô phàn nàn rằng căng tin công ty anh ta nấu cơm không ngon bằng nồi cơm điện ở nhà, khiến các nhà cung cấp gửi hàng loạt mẫu gạo và lời khuyên. Kiểu mẫu này quen thuộc: một tuyên bố lan truyền về khoa học đời thường lan nhanh hơn lời giải thích. Nỗi sợ phóng xạ về đá cũng lan truyền theo cách đó, được tiếp sức bởi những từ ngữ giật gân và ảnh mờ về khoáng vật phát sáng.
Điều rút ra hợp lý là sự cân đối. Một viên sỏi từ bãi biển hay đường mòn trên núi là kỷ niệm, không phải mối nguy, và liều nó thêm vào thấp hơn nhiều so với một chuyến bay xuyên lục địa. Điều đáng cảnh giác là ngoại lệ: khoáng vật lạ, khu mỏ bỏ hoang và bất cứ thứ gì trông nặng một cách kỳ lạ hoặc sáng màu đến mức khó tin.
Với du khách, thói quen đơn giản nhất là chụp ảnh thay vì nhặt khi có biển yêu cầu không làm vậy, và giữ đá lạ ngoài phòng ngủ, xa trẻ em cho đến khi biết chúng là gì. Sự tò mò về thế giới tự nhiên đáng được khuyến khích. Chỉ là nó sẽ hiệu quả hơn khi đi kèm một chút tìm hiểu trước khi viên đá vào ba lô.