Bức ảnh hé lộ hình dạng DNA và cuộc tranh công phía sau

James Watson viết trong hồi ký The Double Helix rằng khoảnh khắc ông nhìn thấy bức ảnh, miệng ông há hốc và mạch ông bắt đầu đập nhanh. Bức ảnh là một mẫu nhiễu xạ tia X của DNA, một tập hợp các đốm và vệt tối sắp xếp thành hình chữ X rõ nét. Chữ X đó nói với ông rằng phân tử có thể là một chuỗi xoắn. Bức ảnh, từ đó được gọi là Ảnh số 51, đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất trong lịch sử khoa học.

Bức ảnh không do Watson chụp. Nó được thực hiện bởi Rosalind Franklin, một nhà tinh thể học làm việc tại King’s College London vào đầu những năm 1950, cùng với học trò Raymond Gosling. Franklin rất tỉ mỉ. Bà kiểm soát độ ẩm, kéo các sợi thẳng hàng chính xác và phơi phim trong nhiều giờ để có được mẫu rõ ràng từ một vật liệu khó. Độ rõ nét của Ảnh số 51 là thành quả của sự kiên nhẫn đó, không phải may mắn.

Cách kể tiêu chuẩn như sau: Franklin tạo ra bức ảnh nhưng không hiểu ý nghĩa của nó, trong khi Watson và Francis Crick nhìn ra chuỗi xoắn ngay lập tức và xây dựng mô hình giúp họ đoạt giải Nobel năm 1962. Hồi ký của Watson đã góp phần củng cố hình ảnh đó, mô tả Franklin bằng những từ ngữ không mấy thiện cảm mà nhiều độc giả sau này cho là bất công. Bà qua đời vì ung thư năm 1958, bốn năm trước giải thưởng, nên không bao giờ là ứng viên.

Hồ sơ lịch sử phức tạp hơn, và những đánh giá lại gần đây đã phản bác mạnh mẽ câu chuyện cũ. Ghi chép phòng thí nghiệm của chính Franklin cho thấy bà đã lập luận về cấu trúc xoắn và cân nhắc bằng chứng một cách cẩn trọng. Bà thận trọng, không mù quáng. Một nhà khoa học đưa ra kết luận trước khi dữ liệu ủng hộ không phải là thiên tài; đó là bất cẩn, và sự thận trọng của Franklin là thói quen của một nhà thực nghiệm nghiêm ngặt.

Bức ảnh đến tay Watson qua Maurice Wilkins, đồng nghiệp của Franklin tại King’s College, mà bà không hề hay biết hay đồng ý. Chi tiết đó đã trở thành trọng tâm trong cách người ta giảng dạy sự kiện này. Đây không hẳn là câu chuyện về một người phụ nữ không nhìn ra, mà là về một người phụ nữ có dữ liệu đi xa hơn bà dự định, vào một cuộc đua mà bà không hoàn toàn tham gia.

Bảy mươi năm sau, Ảnh số 51 đã trở thành một đối tượng giảng dạy theo đúng nghĩa. Nó xuất hiện trong sách giáo khoa, trưng bày bảo tàng và kịch sân khấu, thường như một bài học về công lao và hợp tác. Bản thân bức ảnh rất đơn giản: vài vòng cung mờ, một dấu thập tối, một vết nhòe mờ ở giữa. Mọi thứ sau đó, mô hình, giải thưởng, cuộc tranh luận, đều phụ thuộc vào điều người ta quyết định những dấu vết đó có nghĩa gì.

Điều mà sự đảo ngược này thực sự thay đổi không phải là khoa học. Chuỗi xoắn kép vẫn đứng vững. Nó thay đổi việc ai được nhớ đến vì đã nhìn thấy nó. Sổ tay của Franklin, phương pháp cẩn thận và sự kiên định với bằng chứng của bà giờ được đọc như công trình của một nhà khoa học hiểu sâu vấn đề, và bức ảnh của bà có sức thuyết phục chính vì bà đã làm cho nó như vậy.