Vì sao văn khắc đồng thau dùng chữ không ai đọc được ngày nay

Bất cứ ai từng đứng trong bảo tàng Trung Quốc đọc nhãn bên cạnh một chiếc bình đồng có lẽ đều nhận thấy điều gì đó kỳ lạ: bản phiên âm bao gồm những chữ mà bàn phím hiện đại không thể tạo ra. Một câu hỏi đăng trên Zhihu, nền tảng hỏi đáp của Trung Quốc, đã hỏi đúng điều đó, và câu trả lời mở ra cánh cửa sổ về cách văn tự cổ được bảo tồn thay vì đơn giản hóa.

Ví dụ của độc giả là một chữ ghép được tạo thành từ các yếu tố thuyền và cổng, mà các học giả giải thích là tương đương về nghĩa với zhen, một đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất từng được các hoàng đế sử dụng. Chữ này không phải là bịa đặt. Nó tồn tại trong các từ điển lịch sử, nhưng đã không còn được dùng trong đời sống hàng ngày vì một từ thay thế phổ biến thực hiện cùng chức năng. Nhiều hình dạng kỳ lạ trên nhãn bảo tàng chỉ đơn giản là những chữ hiếm chỉ còn tồn tại trong các tác phẩm tham khảo học thuật.

Lý do chính khiến những hình dạng hiếm đó xuất hiện là một kỹ thuật gọi là liding. Thuật ngữ này mô tả quá trình phiên âm một chữ cổ thành chữ kiểu hiện đại bằng cách bảo tồn cấu trúc của nó thay vì âm thanh hay ý nghĩa. Các hệ chữ dùng trên mai rùa và bình đồng, có niên đại hơn hai nghìn năm, thường trông không giống chữ chuẩn ngày nay chút nào. Các học giả cần một cách để viết chúng ra để các nhà nghiên cứu sau này có thể thảo luận về các thành phần của chúng. Liding đã cho họ công cụ đó, ngay cả khi chữ tạo thành không có cách phát âm nào còn sống.

Sự lựa chọn đó tạo ra một căng thẳng thấy rõ trong các bảo tàng và sách học thuật. Một bản phiên âm có thể dùng một chữ quen thuộc với ý nghĩa tương tự, sẽ dễ dàng hơn cho du khách. Nhưng làm vậy sẽ làm mờ đi sự khác biệt giữa những gì văn khắc thực sự nói và những gì người dịch nghĩ là nó có nghĩa. Giữ lại hình dạng hiếm cho phép chuyên gia nhìn thấy cấu trúc gốc trong nháy mắt. Đối với những người khác, đó là lời nhắc nhở rằng văn bản trên bình không chỉ đơn giản là một phiên bản cũ hơn của tiếng Trung hiện đại.

Câu hỏi cũng gợi ý một điều gì đó rộng hơn về cách Trung Quốc xử lý di sản chữ viết của mình. Các chữ cổ không bị thay thế toàn bộ bằng chữ giản thể trong các ấn bản học thuật; chúng được bảo tồn, chú thích và giải thích. Kết quả là một trải nghiệm đọc có thể cảm thấy đáng sợ với người ngoài nhưng đền đáp sự kiên nhẫn. Nhãn bảo tàng thường có phần giải thích hiện đại bên cạnh bản phiên âm chính vì lý do này.

Đối với du khách toàn cầu, bài học thực tế là văn khắc đồng thau không phải là một câu đố cần giải bằng cách ghép hình dạng với những từ quen thuộc. Đó là một tài liệu nhiều lớp: văn bản đúc gốc, bản phiên âm học thuật và phần giải thích hiện đại, mỗi thứ phục vụ một mục đích khác nhau. Nhận ra lớp giữa, bản phiên âm liding, giúp giải thích tại sao nhãn trông như vậy và tại sao một số chữ dường như không có chỗ đứng trong bất kỳ từ điển tiếng Trung sống nào.

Cuộc thảo luận là một ví dụ nhỏ về cách internet đã làm cho ngữ văn học uyên bác trở nên dễ tiếp cận. Một câu hỏi từ một độc giả tò mò đã thu hút một câu trả lời chi tiết về một kỹ thuật mà hầu hết mọi người không bao giờ gặp. Cuộc trao đổi đó, hơn bất kỳ văn khắc nào, cho thấy cách văn tự cổ vẫn đọc được qua hàng thiên niên kỷ: không phải bằng cách đơn giản hóa nó, mà bằng cách giải thích các quy tắc giữ cho nó có thể đọc được.